Op dinsdag 25 februari 1941 begon het enige massale openlijke protest tegen de Jodenvervolging tijdens de Tweede Wereldoorlog. De Februaristaking verraste de Duitsers en leidde tot een verzetsgeest in de onze regio.

Staakt! Staakt! Staakt!!!
De Amsterdamse CPNers Willem Kraan en Piet Nak worden gezien als de initiators van een staking die spontaan en snel om zich heen greep. Op de vroege morgen van 25 februari 1941 begon de staking. De Amsterdamse trams reden bijna niet meer en leden van de Communistische Partij Nederland (CPN) deelden het manifest ‘Staakt! Staakt! Staakt!!!’ uit. Het breidde zich uit als een olievlek en ’s middags was de staking in de hoofdstad al massaal. Er ontstond een opstand die voor het eerst de ware aard van de bezetter onthulde en een verzetsgeest ontvlamde bij de Amsterdammers en de Zaankanters.

Staking in de Zaanstreek
Op woensdag 26 februari sloeg de vonk vanuit de hoofdstad over op de Zaanstreek. Amsterdamse werknemers van Zaanse bedrijven en plaatselijke leden van de CPN mobiliseerden hun collega’s. Bijzonder was dat de staking breed werd gedragen. Zowel arbeiders als werkgevers van bijna alle gezindten sloten zich aan. Uiteindelijk sloeg de bezetter de staking neer. In Amsterdam vielen negen doden. In de Zaanstreek één. Amsterdam en Zaandam moesten hoge boetes betalen en het kostte burgemeester In ’t Veld uiteindelijk zijn baan. Een aantal kopstukken van de CPN werd opgepakt en later gefusilleerd.

Herdenking 2014
Op woensdagmorgen 26 februari 2014 kondigde burgemeester Faber van Zaanstad om 10.00 uur een minuut stilte aan. Daarna legden verschillende organisaties en personen bloemen bij het herdenkingsmonument op de Wilhelminabrug tegenover het Zaantheater. Het monument ‘Staakt! Staakt! Staakt!!!’ is gemaakt door de verzetsstrijder en beeldend kunstenaar Truus Menger-Oversteeg. Voorafgaand aan de herdenking luidde de klankschaal van het Mensenrechtenmonument. Na de herdenking sprak burgemeester P.J. Möhlmann van oostzaan in het Zaantheater en was er een documentaire van Stichting Monumenten Spreken te zien.

 

Op zaterdag 9 november 2013 was het 75 jaar geleden dat in Duitsland de Kristallnacht plaatsvond. Het Gemeentearchief Zaanstad, het Stedelijk 4 en 5 mei Comité, Monumenten Spreken en het Bureau Discriminatiezaken zorgden in het Zaandamse filmtheater

Op 9 november 1938 vonden in heel Duitsland door de rijksoverheid gestimuleerde antisemitische lynchpartijen plaats. Daarbij vielen ongeveer vierhonderd doden. Duizend tot tweeduizend synagogen werden die nacht in brand gestoken en ongeveer 7500 bedrijven van joden vernield. De overheidspogrom vormde de aanzet tot de Endlösung, de nazistische poging om alle Europese joden te vermoorden.

Hoewel Nederland – dat de goede banden met het buurland wilde handhaven – vanaf december 1938 de toegang beperkte voor joodse vluchtelingen, probeerden tienduizenden Duitse en Oostenrijkse joden de grens over te steken. In de jaren voor de bezetting van Nederland kwamen zo’n 150 van deze asielzoekers in de Zaanstreek terecht. Daar werden ze onder meer bijgestaan door het in november 1938 opgerichte Joodsche Vluchtelingen-Comité Zaanstreek. Sommigen zouden de oorlog overleven, anderen werden vermoord in de Duitse vernietigingskampen.

De avond in De Fabriek bestond uit het vertonen van veelal uniek filmmateriaal dat de Tweede Wereldoorlog in de Zaanstreek laat zien. Er werden zowel beelden uit de jaren 1940-1945 als naoorlogse documentaires over die periode getoond. Daaronder bevond zich een nieuw, door Monumenten Spreken gemaakte film over Roosje Drilsma, een Zaans-joodse meisje uit Zaandam. Na afloop was er een optreden van De Kift. De avond was een groot succes, de zaal was uitverkocht!

De herdenking van de joodse slachtoffers uit de voormalige Zaangemeenten is dit jaar vervroegd naar vrijdagmiddag 3 mei. Om 14.00 uur herdenkt Zaanstad de 171 omgekomen Joodse burgers op de Joodse begraafplaats.

Sabbat
Normaal is de herdenking van slachtoffers op 4 mei, maar dit jaar valt deze dag op sabbat. Vandaar dat de herdenking van de Joodse slachtoffers verschuift naar vrijdag 3 mei om 14.00 uur. Alleen in de jaren dat 4 mei op de Joodse rustdag valt is dit het geval. In de overige jaren is de herdenking op de Joodse begraafplaats net als overal op 4 mei.

Joodse slachtoffers
Op 14 januari 1942 hoorden 270 Joodse inwoners van Zaandam en 98 stateloze Joden dat ze zich op moesten maken voor vertrek. Op 17 januari moesten ze gedwongen verhuizen naar het Joodse getto in Amsterdam. Van daaruit volgde deportatie naar het doorgangskamp Westerbork. In maart en april van 1942 ondergingen de Joden uit de andere Zaangemeenten hetzelfde lot.

Zaanse Joden als eerste
De Zaanse Joden waren de eersten in Nederland die naar Amsterdam werden gedeporteerd. Waarschijnlijke oorzaak is de hevigheid van de Februaristaking in combinatie met de gunstige ligging van de Zaanstreek ten opzichte van Amsterdam en Van Ravenswaaij, de fanatieke Nationaalsocialistische burgemeester van Zaandam.

Herdenking: vrijdag 3 mei om 14.00 uur in Zaandam
Op vrijdag 3 mei spreekt wethouder R. Linnekamp namens de gemeente Zaanstad op de Joodse begraafplaats. Voorzitter van het Stedelijk 4 en 5 Mei Comité Zaanstad, Els Veenis-Kaak, noemt de namen van de slachtoffers die op de opengelagen pagina staan van het gedenkboek dat op het gemeentehuis ligt.

Belangstellenden zijn van harte welkom tijdens de herdenking op 3 mei om 14.00 uur op de Westzanerdijk 310-312 in Zaandam.

Voor de herdenking van de Februaristaking schreven een aantal scholieren uit groep 8 van OBS De Dijk-Oost drie gedichten en voor de Hannie Schaft Herdenking schreven twee leerlingen van de Hannie Schaftschool twee gedichten.

Respect

Staken staken staken!
Tegen alle haken.
Het was niet eerlijk,
Maar Hitler vond het heerlijk.
Ik heb veel respect voor de mensen die staakten,
Vooral voor de mensen die het mogelijk maakten.
Ze zijn opgekomen voor familie en vrienden,
Ze zijn niet de mensen die de oorlog verdienden!
Gelukkig is het na 5 jaar goed gekomen,
Joden kunnen weer veilig wonen.
Het waren 5 jaren teveel,
Daarom nu alsjeblieft 1 minuut stil.

Door Jasper Geerdink

Een wens

Er was een oorlog lang geleden.
Maar nu is er weer vrede.
Het was een lange en moeilijke tijd,
Iedereen was wel een familielid kwijt.
Dat waren de joden,
De Duitsers wilden hen doden.
Ze gingen naar een kamp,
Daar was niet eens een lamp.
Dat was geen pretje,
De mensen droegen een pas met een petje.
Dit allemaal moest van Hitler, dat was een fout mens.
Alle mensen hadden één wens.
HET MOEST STOPPEN!
Want ze moesten zich altijd maar verstoppen.
Zo is de staking begonnen,
Om de oorlog af te ronden.
Eindelijk, de oorlog is voorbij,
En iedereen was weer blij.
Nou ja, sommige mensen waren hun familielid kwijt.
Maar dat kwam wel weer bij tijd.

Door Nicky van der Laan

Helden

In 1940 vielen de Duitsers Nederland aan,
Overal zag je ze met geweren staan.
Hitler was de baas,
Hij was een echte dwaas.
De Duitsers namen de joden mee.
Ze waren overbodig, niet meer nodig!
Het was een wrede tijd,
We raakten echt heel veel mensen kwijt.
Ze vonden joden stomme mensen
Die in de kampen niks hadden te wensen.
Mannen en vrouwen moesten uit elkaar,
Ze werden gedwongen en trokken aan hun haar.
De Duitsers waren heel erg hard,
Maar misschien ook wel heel verward.
Veel mensen hoopten op een beter leven
Het onrecht werd hen teveel!
25 februari 1941, mensen kwamen voor elkaar op.
Staken deden ze met zijn allen,
Ze wilden niet dat er nog meer doden zouden vallen.
Met vrees voor eigen leven,
Stonden ze te beven…
Helden waren zij,
De oorlog is voorbij.

We zullen ze nooit vergeten!

Door Mikky van Slooten en Janelle Fernand

Voor de Hannie Schaft herdenking schreven 2 leerlingen van de Hannie Schafschool deze gedichten:

Vrijheid voor iedereen

Vrijheid, vrijheid is voor iedereen
Vrijheid moet je delen, het is niet voor jou alleen.
Je moet je fijn voelen en niet vast zitten aan een ketting.
Niet behandeld worden als een hond en niet eten van de grond.
Niet werken tot je dood valt .
Zo moet een mens niet behandeld worden.
Op te veel plekken worden mensen behandeld als dieren.
Die mensen krijgen niet het respect dat ze verdienen.
En als ik daar aan denk word ik verdrietig.
Ik wil dat dat nergens meer voorkomt.
Het moet overal verboden worden.
En echt, echt, echt nooit meer voorkomen.

Door Mesie Sijbrandij

Vrijheid of onderdrukking?

Vrijheid is voor ons net zoals ademen.
Wij zijn opgegroeid in een wereld waar alles kan.
Een eigen mening, recht op onderdak, recht op onderwijs.
Dat klinkt voor ons zo normaal.
Maar voor andere mensen is dit echter een droom.
Zij zijn opgegroeid in een wereld waar mensen onderdrukt worden.
Voor hun is vrijheid geen optie.
Werken, geld verdienen voor hun baas…dat is het enige waaraan zij kunnen denken, de hele dag door.
Ze worden niet beschouwd als mensen maar als beesten.
Samen kunnen we het verschil maken.
Wij kunnen er voor zorgen dat ook zij rechten hebben.
Stel je eens voor een wereld waarin mensen elkaar respecteren, een wereld waarin iedereen gelijk is.
Maar zolang wij niks doen, gebeurt er ook niks.
Dan blijven zij, helemaal aan de andere kant van de aardbol, in deze koude wrede wereld leven.
Laat dat niet gebeuren.
En denk niet dat vrijheid normaal is, want voor hun is dat echt een droom….

Door Merel van den Burg

Op vrijdag 4 mei herdenkt Zaanstad de Joodse inwoners die in Tweede Wereldoorlog omkwamen. De herdenking begint 14.00 op het Joodse Kerkhof aan de Westzanerdijk in Zaandam.

17 januari 1942
Op 14 januari 1942 kregen 270 Joodse inwoners van Zaandam en 98 stateloze Joden het bevel zich voor te bereiden op vertrek. Op 17 januari werden ze gedeporteerd naar Amsterdam en doorgangskamp Westerbork. Beiden het voorportaal van de dood. De andere voormalige Zaangemeenten troffen in maart en april van dat jaar hetzelfde lot.

Eerste gemeente in Nederland
Zaandam was de eerste gemeente in Nederland buiten Amsterdam van waaruit Joden werden gedeporteerd naar het getto in Amsterdam en het doorgangskamp Westerbork. De felheid van de Februaristaking in 1941, de korte treinverbinding met Amsterdam en de fanatieke NSB-burgemeester Van Ravenswaay worden gezien als de oorzaak van deze twijfelachtige eer die Zaandam te beurt viel.

171 Joodse slachtoffers
Van de afgevoerde Zaanse Joodse burgers kwamen 171 om in de concentratiekampen. In 1990 onthulde Prins Bernhard het monument voor deze slachtoffers van de Holocaust. Het is een boek met de namen van de 171 omgekomen Joodse burgers van de voormalige Zaangemeenten. Iedere week wordt een pagina omgeslagen van het boek dat in het Stadhuis van de gemeente Zaanstad ligt.

Herdenking: 4 mei om 14.00 uur in Zaandam
Op vrijdag 4 mei spreekt wethouder J. Olthof namens de gemeente Zaanstad. Voorzitter van het Stedelijk 4 en 5 Mei Comité Zaanstad, Els Veenis-Kaak, leest de namen van de slachtoffers voor, van de deze week opengeslagen pagina van het boek. Belangstellenden zijn van harte welkom tijdens de herdenking om 14.00 uur op de Westzanerdijk 310-312 in Zaandam.