Digitale opening tentoonstelling De Zaanstreek in oorlogstijd door Merel Westrik in Zaans Museum

 75 jaar vrijheid in de Zaanstreek 

Journalist en presentator Merel Westrik heeft op digitale wijze de tentoonstelling De Zaanstreek in oorlogstijd in het Zaans Museum geopend. Westrik is geboren en getogen in Westzaan en sprak ook de audiotour van de tentoonstelling over de Tweede Wereldoorlog in de Zaanstreek in. De officiële opening van De Zaanstreek in oorlogstijd stond gepland voor 2 april 2020, maar is vanwege het coronabeleid, noodgedwongen vervangen door een digitale versie. De openingsvideo is te zien op de website van het Zaans Museum, zaansmuseum.nl/zien-doen/zaanstreek-oorlogstijd/.  

Dit jaar is het 75 jaar geleden dat de Zaanstreek werd bevrijd na vijf jaar oorlog, geweld en onderdrukking. De tentoonstelling De Zaanstreek in oorlogstijd toont voor welke onmogelijke keuzes de Zaankanters stonden tijdens de Duitse bezetting.

Persoonlijke verhalen

Centraal in de tentoonstelling staan de persoonlijke verhalen van zeven Zaankanters tijdens de oorlog. In een audiotour, ingesproken door Merel Westrik, wordt verteld voor welke onmogelijke keuzes de Zaankanters stonden. Een van die verhalen gaat over café De Waakzaamheid in Koog a/d Zaan. De uitbaters, het echtpaar Ero, sloten zich bij het verzet terwijl de Duitsers feestvierden in hun café. Westrik: ‘Hier ging ik als zeventienjarige uit, de geschiedenis die zich hier tijdens de Tweede Wereldoorlog heeft afgespeeld kende ik niet. Het laat me nu met andere ogen kijken naar het verleden en hoe bijzonder dat eigenlijk is geweest.’ De audioverhalen zijn gemaakt door documentairemaker Catherine van Campen van Radiomakers Desmet.

Bijzondere schenkingen

Het Zaans Museum ontving voor deze tentoonstelling bijzondere schenkingen die nu voor het eerst tentoongesteld zijn. Te zien is een selectie van de 307 brieven die Maarten van Tent, voormalig medewerker van wapen- en munitiefabriek de Artillerie-Inrichtingen (gevestigd op het Hembrugterrein), als dwangarbeider vanuit Berlijn schreef aan zijn geliefde Tinie. Net als honderdduizenden Nederlanders werd Maarten tijdens de Tweede Wereldoorlog door de nazi’s als dwangarbeider ingezet voor de Duitse oorlogsindustrie. Dwangarbeiders stonden voor een groot dilemma: onderduiken of naar Duitsland? In 1942 vertrok hij met pijn in het hart naar Duitsland. De brieven zijn geschonken door Marianna van Tent en Piet Wilms.

De tweede schenking bestaat uit tekeningen en notities van verzetsstrijder Pieter Smit. Hij werd opgepakt en gevangengezet in Scheveningen en later in Berlijn, waar hij in 1943 werd gefusilleerd. Tijdens zijn gevangenschap tekende en beschreef hij zijn herinneringen aan thuis en de Zaanstreek. Ook maakte hij plannen voor na de oorlog. Pas in 1947 hoorden zijn vrouw en kinderen dat hij was overleden en ontvingen ze alle tekeningen van een pastoor die hij in de gevangenis had ontmoet. De tekeningen en notities zijn geschonken aan het Zaans Museum door Gré en Nanne Smit. De documenten worden digitaal toegankelijk voor onderzoek. Het Gemeentearchief Zaanstad draagt zorg voor het digitaliseren.

Boek De Zaanstreek in oorlogstijd

Bij de tentoonstelling hoort het gelijknamige boek van historicus Erik Schaap. Het boek De Zaanstreek in oorlogstijd toont bijna 200 foto’s van het dagelijks leven in de Zaanstreek tijdens de bezetting. Waaronder unieke beelden van de Zaanse Februaristaking, waarvan er wereldwijd maar zes bekend zijn. Het boek De Zaanstreek in oorlogstijd is onder meer te koop in de MuseumShop van het Zaans Museum.

4en5mei-zaansmuseum-mike-bink

Online reserveren

Nu het Zaans Museum weer geopend is, is ook de tentoonstelling te bezoeken. De Zaanstreek in oorlogstijd is verlengd en te zien tot en met 3 januari 2021. Bij de tentoonstelling is een speciale route verkrijgbaar voor families met kinderen vanaf 10 jaar. Het reserveren van een starttijd is noodzakelijk, ook voor bezoekers met een Museumkaart.

De tentoonstelling De Zaanstreek in oorlogstijd is tot stand gekomen dankzij steun van het V-fonds en Stichting Zabawas. De tentoonstelling is gemaakt in samenwerking met Bureau Discriminatiezaken, Gemeentearchief Zaanstad en Comité 4 & 5 mei Zaanstad. 

Eenzame herdenkingen 4 mei 2020

In stilte en zonder publiek zijn er toch bij veel monumenten bloemen gelegd op deze bijzondere Herdenkingsdag.

Laat me niet verloren zijn

Vandaag was een andere herdenking dan wij gewend zijn, maar samen staan wij toch stil bij vandaag, thuis, in onze eigen omgeving. Het Margriet Eshuijs PopUpKoor heeft dit prachtige lied gezongen ter gelegenheid van de herdenking 4 mei 2020.

Podcast met Onno Hoekmeijer

Beluister de podcast van de Orkaan door op de foto hier onder te klikken.

onno hoekmeijer corona

Onno Hoekmeijer over 4 en 5 mei in Corona-tijd

‘Gij zult niet onverschillig zijn’

Dat was de oorspronkelijke aanhef, maar nu zeg ik vooral: ‘Gij zult gezond zijn’, zodat we daarna niet onverschillig zijn.

Een virus als onzichtbare vijand heeft alles in een aantal weken en maanden veranderd. Het feest is voorbij. We blijven binnen. Natuurlijk herdenken we in ons hoofd en kunnen met behulp van documentaires en herdenkingen zonder publiek toch weer terugkeren naar die tijd, waarin mensen slachtoffer werden en anderen zich opofferden voor de vrede; het verzet in vele vormen. Dat herdenken op 4 mei doen we ook om daarna op 5 mei de vrijheid nog meer te waarderen. Al 75 jaar gaan we met woorden en niet met wapens de onderlinge verschillen te lijf, binnen Nederland en met de landen om ons heen. Die waardering van vrijheid is dus onlosmakelijk verbonden aan vijf jaar onvrijheid en aan de herinnering dat Joodse land- en stadgenoten, volkomen onbegrijpelijk en onrechtvaardig het slachtoffer werden van waandenkbeelden en menselijk sadisme.

De verzetsmensen, die vaak in de strijd voor onze vrijheid hun leven verloren, zorgden voor inspiratie in duistere jaren, dat mag nooit vergeten worden. Vooral uit respect voor wat zij deden, maar ook omdat zij lieten zien dat hoe zwart de toekomst er ook uitziet er altijd perspectief is op gerechtigheid. De offers die zij brachten worden niet vergeten in de vele monumenten en straatnamen. Alleen de wijze van herdenken zal dit jaar anders zijn. Dat niet onverschillig zijn trof mij in de toespraak op Holocaust Memorial Day in Auschwitz, want daar werd zo duidelijk aangegeven dat velen heel lang wegkeken van wat er al in 1933 of nog eerder plaats vond. De discriminatie die jaren later eindigde met massamoord.

Op 4 mei zullen vertegenwoordigers van o.a. Gemeentebestuur, lokale 4 mei comités, Hoekmanfonds en voormalig verzet bloemen leggen in stilte, dus zonder publiek. Een unieke vorm van herdenken. Georganiseerde beelden van die herdenkingen worden zoveel mogelijk vastgelegd en verspreid via de sociale media en RTV Zaanstreek.

Met behulp van RTV Zaanstreek zal ook een toespraak van de burgemeester worden verspreid, waarbij ook koorzang van het Margriet Eshuijs Popupkoor te horen zal zijn.

5 mei zal dit jaar ook heel anders zijn. Geen helikopters van stad naar stad met popsterren en ook op onze Dam en bij de Bullekerk geen feestsfeer, net als in de andere stadsdelen waar mooie programma’s klaar liggen. Alles schuift door voorspellen we. Dus volgend jaar op 5 mei pakken we hopelijk eindelijk uit!  Op deze plek wil ik allen die veel energie hebben gestoken in al dat voorbereidende werk, o.a. de vrijwilligers, Raaz, het 4 en 5 mei Comité Zaanstad, de Damhoreca, De Bullekerk en de plaatselijk 4 mei comités hartelijk danken en aangeven als hart onder de riem dat de plannen blijven!! En voor de komende tijd: Houd moed en blijf vooral gezond.

Onno Hoekmeijer

Alles is anders op 4 en 5 mei 2020

Het Nationaal Comité 4 en 5 mei heeft het advies doen uitgaan om overal in het land zonder aankondiging vooraf in de pers of oproep op de website voor 18.00 uur bloemen te leggen bij de oorlogsmonumenten.

Dat heeft ook in de Zaanstreek gevolgen. ‘Wij willen aan ieder lokaal comité in onze streek de vrijheid geven zelf het tijdstip te bepalen waarop bloemen worden gelegd.’

Een uitzondering is er wel voor de Joodse begraafplaats omdat het hier om een afgesloten terrein gaat. ‘Er is dan op geen enkele manier sprake van groepsvorming en noodzaak tot het aanvragen van een evenementenvergunning zoals eerder nog door de gemeente werd aangegeven.’

Het gemeentebestuur zal haar route en handelen ook aanpassen. Zij gaat op een zelf gekozen moment bloemen leggen bij de zes monumenten die zij jaarlijks bezoekt. Dit geldt eveneens voor anderen die bloemen willen leggen. Wie toevallig op hetzelfde moment aanwezig is, wacht dan op elkaar steeds met inachtneming van de anderhalve meter zodat geen groepsvorming van twee of meer personen ontstaat.

Verder roepen wij op om de vlag de hele dag halfstok te hangen, indien mogelijk het Taptoe-signaal te laten horen vanuit huis en na de twee minuten stilte als het Wilhelmus klinkt, het eerste couplet thuis mee te zingen.

Het zou mooi zijn als eenieder de twee posters (zie foto) voor de ramen zet. Ze zijn te hier te downloaden van de website om zelf te printen. Daar zal ook deze kleurplaat te vinden zijn.

kleurplaat-covid-corona-bevrijding-75-zaanstad

De aangekondigde bevrijdingskrant zal in afgeslankte vorm op 29 april verschijnen en ook de gemeente zal in haar Zaanstad Journaal over 4 en 5 mei berichten.

Op 5 mei kan de vlag uit om de vrijheid te vieren en als eerbetoon aan allen die ons 75 jaar geleden hebben bevrijd.

Meer over de 4 en 5 mei gebeurtenissen en wat het Nationaal Comité hierover adviseert staan op de website: 4en5mei.nl.

We wensen iedereen een waardig 4 mei en een gedenkwaardig 5 mei!

Blijf gezond

PERSBERICHT IVM CORONA

Geen feesten op 5 mei; wel aandacht voor 75 jaar vrijheid

5 mei
Grote groepen mensen bij elkaar laten komen is dus verboden tot in ieder geval 1 juni.

Het betekent dat de geplande 5 mei feesten helaas niet kunnen doorgaan.

Geen fakkelloop vanuit Wageningen naar Zaanstad en geen muziek op de Dam, in de Bullekerk en in sommige ‘dorpen’, zoals Wormerveer, Assendelft en Westzaan.

De betekenis van 5 mei komt wel aan de orde in de Bevrijdingskrant, die eind april uitkomt op de binnenpagina’s van Het Zaans Stadsblad, dat op woensdag verschijnt. In die Bevrijdingskrant uiteraard geen programma’s, ook niet van Open Joodse Huizen op 25 april, dat eveneens is afgelast.

Met het college samen wordt nagedacht over een video tekst van de burgemeester en voor de scholen apart wellicht nog een video vanneen van de wethouders. Daarover berichten we later.

De organiserende werkgroep van Raaz en 4 en 5 mei Comité Zaanstad hoopt samen met andere organisatoren, dat er landelijk duidelijkheid komt over een nieuwe datum voor de viering van 75 jaar vrijheid.

4 mei
Voor 4 mei wordt gedacht aan het leggen van een krans bij de monumenten door leden van de plaatselijke 4 meicomités en een lid van het college. Steeds in de vorm van een delegatie van max 2 personen om 19.00 uur. Daarover wordt overleg gevoerd. Iedereen kan dan in ieder geval om 20.00 op televisie en radio de nationale herdenking volgen.

Oproep thuis te blijven
In alle gevallen wordt de inwoners gevraagd thuis te blijven en niet een kranslegging bij te wonen. Overbodig te zeggen dat er ook geen toespraken zullen worden gehouden.

Met de Joodse gemeente wordt overlegd over eenzelfde aangepaste wijze van kranslegging op de Joodse begraafplaats in Zaandam.

Scholen
Ook de scholen zullen niet bij de herdenkingen aanwezig zijn.

Met de scholen zelf zal nog worden gecommuniceerd over het dit jaar vervallen van de ‘gast’ lessen, zoals die zijn ingepland over de documentaires Monumenten Spreken en over de mogelijkheid in een latere fase gebruik te maken van de expositie in het Zaans Museum over de oorlog in de Zaanstreek, zodra het museum weer open gaat.

AFGELAST IN VERBAND MET COVID-19 VIRUS

Bonhoeffer in Zaankerk Drielse Wetering

In het jubileumjaar van 75 jaar vrijheid stellen we de vraag wat vrijheid eigenlijk betekent.
Dit doen wij naar aanleiding van de gebeden en gedichten die Dietrich Bonhoeffer schreef in de gevangenis.

Deze Duitse predikant en theoloog nam deel aan de aanslag op Hitler en heeft dat met de dood moeten bekopen.
Hij is terechtgesteld op 9 april 1945. In zijn laatste jaren in de gevangenis schreef hij brieven, gedichten en gebeden.

Bij de gedichten en gebeden maakte kunstenares Jeltje Hoogenkamp schilderijen. De schilderijen worden in de Zaankerk tentoongesteld samen met de gedichten en gebeden.

De tentoonstelling wordt op 4 april door wethouder Rita Noordzij geopend. U kunt de tentoonstelling bezoeken t/m vrijdag 24 april.

Er wordt ook een programma met lezingen over het werk van Bonhoeffer georganiseerd.

Bekijk brochure met daarin gedichten en gebeden en schilderijen.

Herdenking Februaristaking

Elk jaar herdenken we op de brug bij het Zaantheater, waar het mooie beeldje van Truus Menger staat, de Februaristaking. Scholieren van De Dijk schreven prachtige gedichten die u HIER kunt bekijken. Ook vertelde Frank Maas een verhaal over zijn vader. Lees hier onder zijn verhaal.

Geachte aanwezigen,

Mijn naam is Frank Maas. Ik ga iets aan u vertellen over de rol van mijn vader Gerard Maas in de Februaristaking van 1941.

Mijn vader werd geboren in 1913 in Zaandam en groeide hier ook op. Hij werd eind jaren 30 kantoorbediende bij de Artillerie Inrichtingen aan de Hembrug. Zijn hart ging evenwel niet uit naar dit werk maar naar zijn viool. Hij wilde naar het conservatorium. En hij speelde toneel bij de Arbeiders Toneelvereniging ‘Kunst Veredelt’.

Gerard was politiek linksgeoriënteerd maar in de jaren ’30 nergens lid van. Pas in augustus 1940 werd hij lid van de CPN. Hij deed dat omdat hij tegen het fascisme was en “uit een drang tot handelen”, zoals hij dat zelf noemde. Deze woorden schreef hij letterlijk op in een dummy die hij in 1947 volschreef over zijn enerverende en verschrikkelijke belevenissen in de oorlog. Op de kaft van deze dummy staat in gouden letters de hilarische titel ‘De grote stille knecht’. Gerard schreef hierin voor zichzelf en zijn kinderen, niet voor publicatie.

Drang tot handelen, en handelen deed hij inderdaad. Het begon met het ophalen van geld voor onderduikers. In oktober 1940 weigerde hij de Ariërverklaring in te leveren. En vanaf november 1940 typte hij vlugschriften en de stencils voor een nieuwe illegale krant, ‘De Waarheid’.

In Amsterdam liepen de spanningen in deze winter van 1940-41 hoog op. Discriminatie en intimidatie van Joden, straatgevechten, de verschrikkelijke razzia’s, de meesten van u kennen het verhaal. Amsterdam legde op 25 februari het werk neer. De Zaanstreek volgde dat voorbeeld. Een unieke vrijwel algemene proteststaking, de Februaristaking.

Gerard schrijft in zijn Grote Stille Knecht het verhaal van zijn belevenissen bij de staking in Zaandam. Het is geen geschiedschrijving maar een persoonlijk verhaal dat ik hier uit zijn boek woord voor woord wil vertellen.

“Op 25 februari 1941 staakt heel Amsterdam tegen de joden pogroms.

Het was in de morgen van deze dag, dat Wim Mans bij mij thuiskwam. Hij vertelde mij het nieuws uit de hoofdstad en stelde voor dat wij direct vlugschriften zouden schrijven om de Zaanse bevolking op te roepen de Amsterdamse staking te ondersteunen. Het leek mij twijfelachtig toe dat dit enige kans van slagen zou hebben. Maar Wim Mans toonde zich overtuigd dat het zou lukken. Hij toonde een grote mate van doorzettingskracht. Wij gingen aan het werk en tegen de avond waren duizenden vlugschriften en aanplakbiljetjes gestencild. Het gehele apparaat van werkers werd gemobiliseerd. Het waren er een kleine twintig in Zaandam. De volgende morgen hadden wij echter kans gezien om de stad met kleine fel geschreven biljetjes vol te plakken. Op de weg en voor de bedrijven dwarrelden de vlugschriften. Wij waren al vroeg op pad. Ik stond bij de poorten van Verkade’s fabrieken en sprak voor het eerst in m’n leven met de arbeiders, die voor de poort samendromden. Al dadelijk had ik de jonge mensen, vooral de meisjes en jongens, die uit Amsterdam waren gekomen, op mijn hand. Een groot gedeelte van het personeel, vooral de vaste kern ging echter de fabriekspoort binnen. Voor het eerst voelde ik de zware taak om de arbeidersklasse in beweging te brengen. Later in de morgen, toen de staking algemeen werd, zijn nog vele arbeiders van Verkade naar buiten gekomen. In de morgen echter gingen wij met een grote groep jeugdige personen door de hoofdstaat van Zaandam. Wij gingen andere fabrieken af, o.a. Simon de Wit en poogden de arbeiders naar buiten te krijgen.

Wij schilderden de toestanden in Amsterdam en vele bewuste arbeiders volgden ons. Het was echter een hele onderneming om de arbeiders te bewegen hun werk te verlaten. In de hoofdstraat liep het jonge fabrieksproletariaat. Zij zongen de Internationale. Een groep scholieren van H.B.S. en Lyceum sloot zich bij hen aan en zong “Oranje Boven”. In de loop van de dag werd de staking algemeen. In de middag leek het een zondag in Zaandam. In de Westzijde schuifelden de mensen voetje voor voetje verder. Zij hadden het zondagspak aangetrokken. De jeugd hield zich bezig met een algemeen voetbalspel. Er was een uitgelaten vrolijke stemming. Wij brachten vlugschriften in deze massa en betoogden daarin de ernst van de toestand.

Mijn werk bestond in het typen der vlugschriften op stencils. Ik bracht ze dan naar Cees Prins op de Harenmakerstraat, waar Gerrit Bakker de scepter zwaaide. Op deze dag maakte de Zaandamse bevolking voor het eerst kennis met de Nazi-terrreur. Omstreeks 5 uur in de middag kwamen ze. ‘De Groenen’. Ze zaten stram op banken op open vrachtauto’s. Het geweer tussen de knieën. Zij reden de hoofdstraat door. De menigte keek nieuwsgierig maar rustig toe. Eén auto stopte. De Groene naast de chauffeur riep een jongen aan. Deze droeg een rood-wit-blauw speldje. De jongen stapte uitdagend naar de auto. Woest rukte de “Scharfürer” hem het speldje van de borst. De menigte schrok en er werden enkele dreigende woorden naar de op de auto zittenden geroepen. Een kort commando en de Groenen vlogen van de auto, het geweer in de aanslag.

Door deze beweging ontstond er een ware paniek in de massa. Zij vluchtte, de straten waren voor de Groenen. Zij joegen de menigte op. Op de Dam werd geschoten. Een man werd dodelijk getroffen.

Zo maakte Zaandam kennis met de Nazi-terreur. Deze Februari-staking betekende een ommekeer in de mening van de mensen tov de Duitse bezetting.”

Tot zover het verhaal van Gerards ‘De Grote Stille Knecht’ uit 1947. Het is nogmaals een persoonlijk verslag, een herinnering vanuit zijn gezichtspunt, geen geschiedschrijving. Maar toch een levendig en waarachtig verslag.

Gerard is na de staking doorgegaan met het illegale werk. Hij kreeg de leiding over de illegale CPN in de Zaanstreek. In augustus 1943 werd hij evenwel door verraad gearresteerd en naar de gevangenis aan de Weteringschans gebracht. Hij werd verhoord en gemarteld in de Euterpestraat maar verraadde zijn makkers niet. Hij kwam na 4 maanden in kamp Amersfoort terecht. Uit dit kamp werd hij met 5 anderen naar het Obergericht in Utrecht gebracht. Daar werd hij in mei 1944 met 4 van zijn kameraden ter dood veroordeeld.

Zij werden naar de dodencellen in het Oranjehotel in Scheveningen gebracht en na D-Day van 6 juni naar de dodencellen in kamp Vught. Op 21 juli 1944 werden de terdoodveroordeelden ’s morgens vroeg naar buiten geleid door bewakers met machinepistool. Zij moesten wachten voor de voltrekking van het vonnis op de openbare aanklager. Die kwam echter niet opdraven en dus moesten de gevangenen weer naar hun cel. Wat bleek? Er was die dag een aanslag gepleegd op Hitler en dat had in Duitse kringen voor verwarring gezorgd. Gerard schreef dat hij helemaal gek werd toen hij weer in zijn cel kwam. Drie dagen later was de aanklager er wel. Die las de vonnissen voor en verklaarde dat Gerard samen met de Zaanse Piet van Breemen gratie hadden gekregen. Hun straf werd omgezet in 10 jaar tuchthuisstraf in Duitsland. Ab Huisman, Sjef Swolfs en Jan Postma werden echter gehaald voor de voltrekking van het vonnis.

Gerard in De Grote Stille Knecht (p.229):

“Nooit, nooit van m’n leven zal ik meer kunnen vergeten wat er in die momenten door mij is heengegaan. Er was geen vreugde in me, dat ik zou blijven leven. Ik hoorde bij m’n kameraden, die nu de donkere dood ingingen. Ik leed een verschrikkelijke smart, ik kon het nauwelijks allemaal meer verwerken.”

Mijn vader heeft daarna die kameraden van hem, die makkers, altijd en vaak herdacht. Vooral Sjef Swolfs, die in de gevangenis een vriend was geworden en over wie hij zei: Wij hielden van elkaar, meer dan broers. Dat moment van die 24ste juli heeft hem voor de rest van zijn leven getekend.

De Februaristaking was een daad van verzet tegen Jodenvervolging, willekeur en onderdrukking. Een unieke daad van openlijk verzet door vele duizenden in de Hollandse steden Amsterdam, Haarlem, Hilversum, Weesp, Utrecht, Velzen en in de Zaanstreek. Een spontaan, massaal verzet waarbij vaak communisten het initiatief namen. Een staking om trots op te wezen. Een verzet tegen onrecht dat herdacht moet worden en levend moet blijven.

Ik dank u.

Frank Maas

Herdenking Prins Hendrikkade

Op maandag 10 februari herdachten leerlingen van OBS de Voorzaan de 10 mannen die op de Burcht werden geëxecuteerd. Gedichten Voorzaan

herdenking-zaanstad-voorzaan-obs-prinshendrikkade

Aanslag op twee verraders
Begin 1945 pleegden leden van de Zaanse illegaliteit kort na elkaar aanslagen op twee ‘foute’ Nederlanders. Op 31 januari werd Fred ‘Bulletje’ Kater, bijna achttien jaar oud en de zoon van een banketbakker op de Gedempte Gracht, bij de Burcht doodgeschoten. Door hem in de gaten te houden ontdekte het verzet dat hij een informant van de Sicherheitspolizei (Sipo) was. In de nabijgelegen De Savornin Lohmanstraat werd NSB-er en Onderluitenant der Staatspolitie F.D. Willemsen geliquideerd. Dit was een voorzorgsmaatregel omdat de ondergrondse het vermoeden had dat hij de makers van het illegale blad Strijd had ontmaskerd en zou verraden aan de Duitsers.

Grootscheepse razzia in Oost-Zaandam
Op de ochtend van 6 februari 1945 laat Höhere SS- und Polizeiführer Hanns Albin Rauter met een honderd man sterk commando van de Grüne Polizei en de Feldgendermerie een razzia uitvoeren. Ook Willi Lages is hierbij aanwezig. De buurt tussen de Bloemgracht en de Prinsenstraat wordt hermetisch afgesloten en zorgvuldig uitgekamd. Alle woningen werden grondig doorzocht op de aanwezigheid van wapens, materiaal voor het vervaardigen van illegaal drukwerk en mensen die deelnamen aan het verzet of zich onttrokken aan de Arbeitseinsatz. Een groep van 500 mensen – mannen, vrouwen en kinderen – was inmiddels uit hun huizen naar de Burcht gedreven. ‘s Middags rond twee uur mocht iedereen naar huis. Behalve een groep van honderd jonge mannen. Zij werden van de Burcht per schip naar Amsterdam vervoerd waar ze in een loods aan de Handelskade werden opgesloten. Een deel van hen werden twee weken later per trein naar het Duitse Ruhrgebied vervoerd, waar de Duitsers ze inzetten voor het maken van loopgraven en het opzetten van tankversperringen.

Een fusillade als signaalfunctie
Om een signaal naar de Zaanse bevolking af te geven en uit vergelding werden tien mannen, die twee weken eerder voor verzetsactiviteiten waren opgepakt, vanuit het Huis van Bewaring aan de Weteringschans in Amsterdam op transport gezet naar de Burcht in Zaandam. De tien verzetsmannen werden in een halve cirkel geplaatst, hun gezicht naar de Sipo-Wachzug, het executiepeloton, gericht. Dit peloton bestond zowel uit Duitsers als Nederlanders. Voordat Kommandofuhrer J.F. Stöver de verzetsmannen de reden van de terechtstelling kon uitleggen haalden de Nederlanders in het executiepeloton de trekker van hun stengun over. Ze hadden die op het verzet buitgemaakt. De verzetsmannen kwamen door een ware kogelregen om het leven.

De dans ontsprongen
Sommigen hadden dit keer geluk. Zoals de verzetsmensen die zich verborgen in de R.K. Sint Bonifaciuskerk aan de Oostzijde. In gebouw ‘De Volksbond’, schuin tegenover de kerk zat de zetterij van ‘De Typhoon’, de illegale Zaanse krant die het jaar daarvoor was opgericht. Ook de zetterij werd niet ontdekt.

(‘De Typhoon’ is na de Tweede Wereldoorlog verder gegaan als dagblad en heet tegenwoordig Noordhollands Dagblad/Dagblad voor de Zaanstreek).

 

herdenking-voorzaan-obs-prinshendrikkade